آب های عمیق

  -  نابرابری اقتصادی :

در این پست بدون وارد شدن به مباحث نظری تعریف و اندازه گیری فقر، مستقیماَ روش پذیرفته شده در ادبیات اقتصادی را، که مبنای اندازه گیری و مقایسه فقر در غالب کشورهای جهان است، مبنا قرار داده و به بررسی فقر و نابرابری و تغییرات آن در سالهای مورد نظر می پردازیم.

اولین گام در بررسی فقر، انتخاب شاخص رفاه و خط فقر است. هزینه سرانه متداولترین متغیریست که  به عنوان شاخص رفاه انتخاب می گردد. در این مطالعه نیز از هزینه سرانه استفاده شده است. برای محاسبه خط فقر به عنوان معیار تفکیک خانوارها به فقیر و غیر فقیر روشهای متعددی وجود دارد. خط فقر نسبی و مطلق هر یک به ترتیب متناظر با مفهوم نسبی و مطلق فقر ارائه گردیده و کاربرد های متفاوت دارند. اما هنگامیکه هدف از مطالعه مقایسه نرخ فقر و تحلیل تغییرات آن در سالها و یا مناطق مختلف است، می بایست از خط فقر مطلق استفاده شود. در این مطالعه نیز خط فقر مطلق از روش نیازهای اساسی و به روشی کاملاَ یکسان برای هر دو سال محاسبه گردیده است.

جدول زیر برآورد خط فقر را برای سالهای مورد نظر نشان می دهد.

نرخ رشد خط فقر حتی با لطف کاهش بعد خانوار فراتر از متوسط نرخ رشد تورم اعلام شده(14%) در دوره زمانی مورد نظر است. به عبارت دیگر نرخ افزایش هزینه های خانوارهای کم درآمد بیشتر از متوسط جامعه بوده است. با داشتن خط فقر می توان خانوارهای فقیر را مشخص و به محاسبه شاخصهای متداول فقر پرداخت. جدول زیر شاخص های فقر و تغییرات هر یک را در سالهای مورد نظر نشان می دهد.

سه شاخص در جدول فوق گزارش شده است که هر یک نگاهی متفاوت به مفهوم فقر دارند. نرخ فقر نگاهی ساده به مفهوم اندازه گیری فقر دارد. این شاخص عبارتست از نسبت تعداد خانوارهای فقیر به تعدادکل خانوارهای شهری و روستائی. با توجه به این معیار در سال 1386 قریب به 39% از خانوارهای شهری ماهیانه مخارجی کمتر از خط فقر (407 هزار تومان) داشته اند. این نسبت برای خانوارهای روستائی 36% است. با استناد به این شاخص، فقر هم در شهر و هم در روستا نسبت به سال 1383 افزایش داشته است. هر چند این افزایش در جوامع روستائی بسیار بیشتر از جوامع شهری است. 4% افزایش در نرخ فقر شهر نشینان معادل فقیر شدن دو میلیون نفر در یک دوره زمانی چهار ساله است. تعداد فقیر شدگان روستائی نیز در این دوره معادل یک میلیون و نهصد هزار نفر است.

شاخص شکاف فقر بر منابع مالی مورد نیاز برای حذف فقر تمرکز دارد. افزایش این شاخص بـیانگر افزایش عمق فقر است. این شاخص نشان می دهد که برای حذف فقر در سال 1386 به ازای هر فرد فقیر شهری  رقمی معادل  13.3% خط فقر یارانه مورد نیاز بوده است. البته این کمیت با فرض کارائی نظام پرداخت یارانه است. شاخص مجذور شکاف فقر علاوه بر عمق فقر به نابرابری در میان فقرا نیز توجه دارد. بر مبنای این شاخص نابرابری در میان فقرا شدت فقر را افزایش می دهد و چهره ای نا مطلوب تر از فقر را نمایان می کند. افزایش این شاخص در سال 1386 نسبت به سال 1383 حاکی از افزایش نامتوازن فقر دارد به گونه ایکه فقرا فقیرتر شده اند. می توان نشان داد که افزایش فقر در سال 1386 مستقل از انتخاب خط فقر است و در صورت انتخاب هر خط فقر دیگری نیز این افزایش دیده می شود. در ادامه دو نمودار ارائه شده است که به ترتیب هرم جمعیتی سالهای 1383 و 1386 را نشان می دهند. نوار کم رنگی که در میان این هرم ترسیم شده است سهم فقرای هر گروه سنی را به تفکیک جنسیت نشان می دهد. به راحتی می توان دید که افزایش فقر در سال 1386 نسبت به سال 1383 در تمامی گروههای سنی اتفاق افتاده است اما شدت آن در میان جوانان بسیار بیشتر بوده است. باید توجه داشت که فقر بیشتر در میان جوانان پدیده ایست که به مزمن شدن فقر کمک می کند چرا که جوان فقیر توانائی سرمایه گذاری در آموزش و بهداشت خود و یا در صورت سرپرست بودن در خانواده خود را ندارد و بنابراین در آینده نیز توان کسب درآمد نداشته و همچنان فقیر باقی می مانند.

 نابرابری

در ادبیات اقتصادی، برای اندازه گیری و سنجش نابرابری شاخص های متعددی وجود دارد. یکی از این شاخص ها ضریب جینی است. علاوه بر ضریب جینی معیارهای دیگری نیز، که بر مبنای پارامترهای توزیع تعریف می شوند، در جدول زیر گزارش شده است. با استفاده از این معیارها می توان توزیع هزینه های سرانه در شهر و روستا را متصور شد.

محاسبه ضریب جینی برای سالهای 1383 و 1386 و مقایسه آنها با یکدیگر حاکی از افزایش نابرابری در میان شهرنشینان است. در جدول فوق  Pxx معرف درصد xxام توزیع هزینه های سرانه است. به عنوان مثال نسبت p90/p10 نسبت متوسط هزینه های سرانه دهم نهم به متوسط هزینه های دهک اول است و افزایش آن نشان از دوری هر چه بیشتر این دو دهک از یکدیگر دارد. با نگاهی گذرا به دیگر ستونهای جدول می توان دریافت که توزیع هزینه های سرانه در سال 1386 به سوی نابرابر شدن پیش رفته است.

بنا بر محاسبات انجام شده درصد طبقات زیر خط فقر تا پایان سال ۸۷ در خانوارهای شهری به

 ۳۶ درصد و در خانوارهای روستایی ۳۴ درصد افزایش یافته است .

مطابق تجزیه تحلیل اقتصادی گروهی از اقتصاد دانان دانشگاه الزهرا به سرپرستی آقای دکتر

حسین راغفر خط فقر در خانوارهای شهر تهران در سال ۸۷ ( ۸۹۰هزارتومان در ماه ) برای

یک خانواده چهار نفره به احتساب هزینه مسکن اعلام شد که حاکی از توسعه فقر و افزایش

شکاف طبقاتی  و نابرابری  اقتصادی  د  طول سالهای مدیریت دولت نهم است .  

نقشه ذیل  اطلس جغرافیایی فقرو نابرابری را در نقاط نختلف ایران را به طور تقریبی نشان

میدهد