نواندیشی در جهان اسلام
![]()
مسجد حسن دوم در کازابلانکا - مراکش ( مغرب )
ما برای بهرمندی از تولیدات فکری جهان جدید معمولا به مغرب زمین توجه می کنیم و کتابها
مقالات و اندیشه های متفکران غربی را مطالعه می نماییم و البته به حق باید اذعان نمود که
در مغرب زمین ( اروپای غربی و امریکای شمالی و .... ) به واسطه وجود زیر ساخت های نسبتا
مناسب علمی و پژوهشی . اندیشه ها و فلسفه ها و دانشها و تکنیکها و صنایع فراونی پدید
آمده و بسط یافته است . اما چنان نیست که در دیگر سرزمینها و در بستر دیگر فرهنگها و تمدنها
اندیشه ای و پژوهشی و مکتبی جوانه نزده باشد و نروییده باشد
در این پنج دهه گذشته در جهان اسلام نیز متفکرانی بزرگ و قابل توجه رشد و پرورش یافته اند
که برخی از انها از مرزهای سرزمین خود فراتر رفته و شهرتی جهانی یافته اند که لازم است
که به قدر وسع به اثار و اندیشه های انان پرداخته شود
در میان نامهایی مانند
محمد ارکون - الجزایر
راشد اغنوشی - تونس
حامد نصر ابو زید -مصر
ماهاتیر محمد - مالزیای
فتح الله گولن - ترکیه
عبدالکریم سروش - ایران
فاطمه مرنیسی - مراکش
یاسین الحافظ -
محمد عابد الجابری - مراکش
و ........

کازابلانکا - مراکش

دکتر محمد عابد الجابری متفکر و استاد فلسفه دانشگاه رباط در نیمه اردیبهشت ماه سال جاری در سن 75 سالگی در گذشت.جابری یکی از معروفترین و پرکارترین متفکران جهان عرب بود که آثار و نظراتش در فلسفه و مسائل کلامی جدید بازتاب گسترده ای داشته است.نگاهی به تالیفات متعدد و متنوع او در حوزه های فلسفه،کلام و فقه، سیاست و تاریخ اسلام نشان می دهد که او متفکری متعلق به فضای سیاسی و فلسفی زمان و جامعه خود بوده که بنا داشته است تا با تکیه بر میراث اندیشه بشری و اسلامی، طرحی نو برای حل مشکلات و عقب ماندگی های جامعه خود در افکند. جابری سیر فکری و فلسفی خود را با ابن خلدون آغاز می کند و رساله دکتری خود را به بازخوانی فلسفه تاریخ ابن خلدون اختصاص می دهد .او شیفته روش تحلیلی و عقلانی ابن خلدون در نگاه به تاریخ می گردد و با روش تحلیلی این مورخ فیلسوف در پی کشف علل عقب ماندگی تاریخی اعراب بر می آید. این متفکر مغربی در ادامه سیر علمی خود مجذوب فیلسوف قرطبه ابوالولید محمد ابن احمد بن محمد ابن رشد می گردد و گمشده خود را در احیای اندیشه عقلانی این فیلسوف قرن 12 و 13 میلادی می یابد.گرچه ابن رشد و جابری هر دو در ایران کمتر شناخته شده هستند
نکته قابل توجه در حیات جابری آن است که وی تمامی دوران تحصیل و تدریس و زندگی علمی خود را در مراکش سپری کرد وموج فزاینده مهاجرت روشنفکران شمال افریقا برا ی اقامت و تحصیل و تدریس در دانشگاه های پر آوازه آن دیار، وی را به ترک زادگاهش وسوسه نکرد. او در مراکش درس خواند و تدریس و تالیف کرد با این حال سر امد روشنفکران و متفکران معاصر عرب بود.
قله بلوغ فکری جابری را باید در تالیف پروژه "نقد عقل عربی" جستجوکرد.. او در چهار کتاب با عناوین:
بنیه العقل العربی،
تکوین العقل العربی
،نقد العقل الاخلاقی العربی
و العقل السیاسی العربی
،به روش معرفت شناسانه (epistemological ) در صدد تشریح و تحلیل و شناسایی ابزارهای تفکر و اندیشه اسلامی و عربی بر آمد.جرج طرابیشی متفکر سوری الاصل با نوشتن "نقد نفد عقل عربی" به جابری پاسخ داده است و از این رهگذر سنت نقادی در متفران مسلمان و عرب توسعه یافته است
. بهر تقدیر جابری با تالیف نقد عقل عربی نشان داده که از یک سو اطلاع و احاطه وسیع و عمیقی در فلسفه و اصول و کلام و عرفان دارد و از سوی دیگر با مکاتب و روش های نو در فلسفه و علوم انسانی عمیقا آشناست.
جابری در نقد خود از اندیشه عربی سه خطاب را در تاریخ تکوین اندیشه عربی شناسایی و انها را به نقد می کشد.اول "خطاب بیانی" و منظور از ان همه علوم و روشهای نقلی و کلامی در تاریخ اندیشه عربی و اسلامی است.دوم خطاب عرفانی و صوفی که جابری آن را به شرق جهان اسلام نسبت می دهد و سوم خطاب عقلانی که از نطر جابری، ابن رشد نماینده این خطاب در تاریخ اندیشه اسلامی است.
جابری با تکیه بر خطاب ابن رشدی سعی دارد از اندیشه های او چراغی برای تعامل با مسائل و چالش های نو بسازد.او تالیفات متعددی در باره مسایل فکری مبتلا به جهان اسلام دارد که بنا بر گزارش ویکی پدیا به قرا ذیل است :
- نقد عقل سیاسی در اسلام؛ ترجمهٔ عبدالرضا سواری، انتشارات گام نو
- قرائتی معاصر از میراث فلسفیمان (۱۹۸۰)، (عربی: نحن و التراث: قراءات معاصرة في تراثنا الفلسفية) (بخشهایی از آن به فارسی ترجمه شده است: ما و میراث فلسفیمان: خوانشی نوین از فلسفهٔ فارابی و ابن سینا، ترجمهٔ محمد آلمهدی، تهران: نشر ثالث، ۱۳۸۷)
- عصبیت و دولت: ویِژگیهای نظریه ابن خلدون درباره تاریخ عربی-اسلامی (۱۹۷۱)
- شکلگیری عقل عربی (نقد عقل عربی ۱)
- ساختار عقل عربی (نقد عقل عربی ۲)
- عقل سیاسی عربی (نقد عقل عربی ۳)
- عقل اخلاقی عربی (نقد عقل عربی ۴)
- مقدمهای بر قرآن؛ تشکیک در سلامت قرآن از تحریف
- مقدمهای بر معرفت شناسی: عقلانیت معاصر و پیشرفت اندیشه علمی
- شناخت قرآن کریم یا تفسیر روشن بر اساس شأن نزول: تفسیر سه جلدی قرآن به روش سکولار
این وبلاگ کوششی است برای جمع میان زلال بودن و عمیق بودن