بنا بر تعریفی که آفرینشگران ویکی پدیا در همین پایگاه اینترنتی به دست داده اند ، ویکی پدیا   wikipedia دانشنامه ی اینترنتی با محتوای آزاد است که به زبان های متنوع رایج جهانی و با همکاری افراد داوطلب نوشته میشود . ویژگی منحصر به فرد این دانشنامه آزاد این است که همه مردم جهان میتوانند در تولید ، نقد ، اثبات و یا ابطال و حتی تخریب اطلاعات موجود در این دانشنامه مشارکت داشته باشند .

این دانشنامه در پانزدهم ژانویه سال 2001 میلادی به منظور  تقویت و تکمیل دانشنامه مکمل تخصصی نوپدیا تهیه شد و در حال حاضر بوسیله بنیاد غیر انتفاعی ویکی پدیا در فلوریدا مدیریت میشود و در دیگر شهرهای جهان مانند آمسـتردام هلند و سئول کره جنوبی ......... دارای پایگاه های منطقه ای است .

آنچه که ویکی پدیا را از دیگر دانشنامه های بزرگ جهانی مانند بریتانیکا / امریکانا/ ایرانیکا و ........... متمایز میکند این است که این دانشنامه نه صرفا بوسیله نخبگان بلکه بوسیله همه مردم جهان تولید و نقادی و ویرایش میشود .

شاید این مزیت از دیدگاه پژوهشگران سنتی نقطه ضعف ویکی پدیا باشد . استدلال منتقدان این است که هر شخصی با هر سطح از اطلاعات و با هر انگیزه ای و چه بسا انگیزه های تخریبی و تحریفی ، میتوانند مطالبی را بروی سایت ویکی پدیا بگذارد و چه بسا بسیاری از مطالب ارایه شده در این دانشنامه ، حقیقت نداشته باشد و نهایتا اینکه مطالب ویکی پدیا اعتبار سندی ندارد و نمیتوان یک تحقیق آکادمیک را به این منبع ریفرانس کرد .

در میان دانشجویان مقاطع کار شناسی و کارشناسی ارشد ، تمایل زیادی برای استفاده از این دانشنامه آزاد جهانی وجود دارد . چرا که در این دانشنامه دسته بندی مفیدی  از موضوعات مورد نظر ارائه میشود و کار تحقیقی دانشجویان را تسریع و تسهیل میکند و از سوی دیگر اکثر استادن مقاطع پایین ( کاردانی و کارشناسی ) تلاش میکنند تا اعتبار ویکی پدیا را مخدوش جلوه دهند و دانشجویان را از مراجعه و استفاده از ویکی پدیا پرهیز دهند .

با این همه من بنا دارم از ویکی پدیا به عنوان یک دانشنامه در حال رشد و توسعه دفاع کنم .

بسیاری از استادانی که به ویکی پدیا اشکال میگیرند ، متوجه مزیت و فلسفه وجودی این دانشنامه نیستند و انتظار دارند که ویکی پدیا ، دانشنامه ای مثل دیگر دانشنامه باشد و در مورد تک تک اطلاعات موجود در آن منابع و مدارک معتبری به طور بالفعل وجود داشته باشد تا بشود در یک تحقیق به مقالات آن ریفرانس کرد .

اما نکته در اینجاست ویکی پدیا در فلسفه وجودی ، ماهیت و کارکرد با دیگر دانشنامه های متعارف تفاوت اساسی دارد و بنا بر این باید انتظار خود را از ویکی پدیا با ماهیت و فلسفه وجودی آن هماهنگ ساخت.

اکنون به چند نکته در باره مزیت ها و ماهیت ویکی پدیا اشاره میکنم:

- ویکی پدیا بر اساس نظریه تولید و توسعه ارگانیسم های حیانی هربرت اسپنسر طراحی شده است . مطابق این نظریه سازمان های اجتماعی نیز مانند موجودات زنده در اثر تعامل با محیط ؛ تطور میابند . بنا براین همچنانکه زیست شناسی تکاملی داروین ، تطور موجودات زنده را نتیجه دیالکتیک بین وراثت و محیط میداند . نظریه اسپنسر نیز تحول و تکامل سازه های اجتماعی را محصول دیالکتیک جوهره سازمان با اقتضائات محیطی میداند . بنا براین دانش یک سازمان اجتماعی است که مانند ارگانیزم زنده در تعامل دیالکتیکی بین تولید کننده آن و مصرف کننده آن تطور و تکامل می یابد .

- ویکی پدیا بستری برای این تعامل گسترده جهانی است . همه تولید کنندگان اطلاعات و مصرف کنندگان اطلاعات در یک بستر تعاملی میتوانند با همدیگر ارتباط داشته باشند و ذره ذره و تکه و تکه اجزای به هم مربوط یک واحد دانشی را تولید کنند و همچنین دیگران همین واحد دانشی را مورد نقد و ویرایش قرار دهند .یادمان باشد بنا بر قانون لینوس ، «با داشتن چشم‌های زیاد، خطاهای کمتری رخ خواهند داد.»

-  در پارادیمهای جدید فلسفه علم ، دانش محصول کار جمعی دانشمندان نیست بلکه محصول کار جمعی همه جهانیان است . بنا براین  در پارادایم جدید در فرایند تولید دانش اصول دموکراسی رعایت میشود . این نکته یکی از تبعات اجتناب ناپذیر جهانی شدن از یک سو و یکی از ثمرات مکتب پراگماتیزم در تعلیم و تربیت است که جان دیوئی و ویلیام جیمز آرزوی ان را در سر می پروراندند .

- ویکی پدیا ، نهایت دانش نیست ، بلکه ابتدای راه طولانی تولید دانش با مشارکت جهانی است و ایده نقد مدام کارل ریموند پوپر را در کتاب حدسها و ابطال ها ؛ عینی و عملیاتی کرده است . دانش حقیقی در پس نقد مدام و به تدریج تهیه و تولید میشود . ما در ویکی پدیا آرام آرام و با مشارکت همه مردم جهان به حقیقت تقرب پیدا میکنیم . و این ویژگی برای کسانی که انتظار دارند به طور فوری و بالفعل حقیقت را به تملک خود در اورند و خیال خویش را از یقین به دست اورده راحت کنند ، کمی مایوس کننده است . یادمان باشد که ماکس پلانک نظریه پرداز اصلی فیزیک کوانتم می گفت : تملک حقیقت نیست که برای پژوهنده شادی و خرسندی می آورد بلکه تقرب به حقیقت هدف علم است

- ویکی پدیا و امکان نقد و ابطال محتوا و مطالب آن مرا به یاد ایده اصلی کارل ریموند پوپر فیلسوف علم معاصر میاندازد . او در براب پوزیتویستها که اثبات پذیری تجربی را معیار علم حقیقی میدانستند ، اصل ابطال پذیری تجربی را پیشنهاد داد . مطابق این اصل گزاره های علمی با این شاخص از گزاره های غیر علمی جدا متمایز میشوند ( هر گزاره ای که قابلیت ابطال تجربی داشته باشد علمی است ) در این جا نیز مطالب دانشنامه بوسیله دیگر متخصصان ف بلکه همه مردم جهان در معرض نقد و ابطال قرار دارد . به همین دلیل این دانشنامه علمی است .

- برای استفاده از ویکی پدیا باید به این نکات یاد شده توجه داشت و به جای استناد و ریفرانس به ویکی پدیا در یک تحقیق آکادمیک ، شایسته است محققان به جمع آوری اطلاعات و طبقه بندی و نقادی آنها بیشتر توجه کنند و سپس خود این اطلاعات را راست آزمایی کنند . جالب اینجاست که این راست آزمایی را میتوان در خود ویکی پدیا انجام داد . بسیاری از مطالب و مواد ویکی پدیا در مداخل خود به خوانندگان و مصرف کنند گان هشدار میدهد که : این مطلب نیاز مند منابع بیشتر است / این مطلب نیازمند راست ازمای است / این مطب توسط .... مورد نقادی قرار گرفته است / بسیاری از محققان و متخصصان با این ادعا مخالفت کرده اند

- این خود نقادی از مهمترین نقاط قوت ویکی پدیا است که محقق را برای تدقیق در تحقیق راهنمایی می کند .

 در نهایت پیشنهاد من به استادان دانشگاه و مدرسان روش تحقیق این است که به جای مذمت ویکی پدیا و پرهیز دادن دانشجویان از مراجعه به این دانشنامه

اولا این دانشنامه آزاد را به شکل کارگاهی معرفی کنند و مزیتها و فلسفه وجودی و کارکرد آن را توضیح دهند.

ثانیا دانشجویان را راهنمایی کنند که به طور فعال و آکادمیک در ویرایش محتوای مطالب این دانشنامه مشارکت کنند تا تولید و نشر دانش جهانی را تمرین کرده کرده و در این کار مهارت یابند .

ثالثا نحوه استفاده از ویکی پدیا و راست آزمایی رفرانسها را به دانشجویان خود اموزش دهند و نهایت دانشجویان منابع اصلی را مورد استناد قرار دهند و ویکی پیدیا را نه به عنوان یک منبع اصلی و نهایی بلکه به عنوان یک منبع واسط و شاهراه برای دسترسی به منابع دست اول مورد استفاده قرار دهند.

در صورت نفی و انکار ارزش ویکی پدیا و دور نگاه داشتن دانشجویان از این امکان رو به رشد جهانی ، نظام دانشگاهی ما از فرایند تولید و ویرایش و باز نشر دانش جهانی عقب میماند و به تدریج از جهان جدید و پسا مدرن کناره گرفته و زیست جهان ما با زیست جهان معرفتی جدید نا همخوان خواهد شد .

شایان توجه است که مطابق آخرین تعریف استاندارد شده یونسکو از مفهوم و شاخص باسوادی ، بیسواد از 2010 به این سو به کسی گفته میشود  که مهارت تولید دانش و به اشتراک گذاشتن آن را در مقیاس جهانی نداشته باشد.

 بنابراین تمام کسانی که نتوانند دانش خود را در بوته نقد دیگر مردم جهان بگذارند بی سواد محسوب میشوند .......!!

از 2010 به این سو هر کس ایمیل نداشته باشد / وبلاگ یا وب سایت نداشته باشد / در فیس بوک ویا دیگر شبکه های مجازی جهانی حضوری فعال نداشته باشد / یا در فرایند تولید و نقد داشن جهانی و ویرایش ان مشارکت نداشته باشد بی سواد محسوب می شود

بنا براین ، پی ویکی پدیا و دیگر دانشنامه های آزاد و در حال رشد جهان را جدی  بگیریم.......